GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN TRONG XÃ HỘI HỌC TẬP

Thuật ngữ “GDTX” được nhiều người nói tới, nghe thấy hàng ngày trên các phương tiện thông tin đại chúng. Người học và người nghe dường như không còn xa lạ với thuật ngữ này, nhưng nếu đi sâu vào nội hàm và ngoại diên của nó, tức là xem xét nó như một khái niệm thì mới vỡ lẽ ra rằng, trong quan niệm của chúng ta, cho đến nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất về định nghĩa thế nào là “GDTX” ...
 
Xem hình
Thuật ngữ “GDTX” được nhiều người nói tới, nghe thấy hàng ngày trên các phương tiện thông tin đại chúng. Người học và người nghe dường như không còn xa lạ với thuật ngữ này, nhưng nếu đi sâu vào nội hàm và ngoại diên của nó, tức là xem xét nó như một khái niệm thì mới vỡ lẽ ra rằng, trong quan niệm của chúng ta, cho đến nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất về định nghĩa thế nào là “GDTX”





Theo những công bố mới nhất của các nhà khoa học Mỹ: Thông tin trên thế giới tăng gấp đôi trong vòng 18 tháng; Lưu lượng thông tin di chuyển trên internet tăng 30%/tháng và tăng gấp đôi sau 100 ngày; Năm 1990 mất 6 năm để phát triển ô tô mới, nay là 18 tháng và chỉ còn cần 15 giờ để chế tạo 01 ô tô; Mỗi giờ Sony tung ra thị trường 03 sản phẩm mới, cứ 5 phút Disney tung ra một sản phẩm mới; Xấp xỉ 800.000 cuốn sách được in trong 01 năm…

Đây mới chỉ là những thông tin rất nhỏ và có thể chưa đầy đủ để chúng ta thấy rằng với tốc độ phát triển như vũ bão của khoa học - kỹ thuật, nền tri thức của nhân loại được thu nhận từ đâu? Khó có thể tiếp cận với nền tri thức khổng lồ đó một cách liên tục thông qua 4 - 5 năm đại học; 3 năm thạc sĩ; khoảng 4 năm nghiên cứu sinh và trong sự chuyển biến mạnh mẽ về cơ cấu xã hội, sự phát triển thần kỳ của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin, cùng với sự thay đổi về quan niệm sống, các giá trị và nhân sinh quan, đòi hỏi mỗi con người cần phải không ngừng học tập để trau dồi, nâng cao tri thức nhằm đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của xã hội hiện đại. Việc cần phải xây dựng một “xã hội học tập suốt đời” có khả năng cung cấp cho mọi người, mọi lứa tuổi, cơ hội được chủ động, tiếp thu trình độ học vấn mình mong muốn, đồng thời thành quả học tập đó phải được công nhận và sử dụng một cách thích đáng đã và đang là một quan niệm phù hợp với xu thế phát triển của nhân loại nói chung, trong đó có Việt Nam.

Thông điệp “Học tập – Một kho báu tiềm ẩn” là nhan đề báo cáo của Hội đồng giáo dục UNESCO nói về “Giáo dục thế kỷ XXI”, đề ra từ năm 1997 của thế kỷ XX. Bản báo cáo này đã khẳng định vai trò cơ bản của giáo dục trong sự phát triển của xã hội và của mỗi cá nhân. Nhấn mạnh học tập suốt đời như là một chìa khóa để mỗi cá nhân thích ứng với những thách thức của thế kỷ XXI. Đây là một vấn đề phúc lợi xã hội để phát triển hài hòa và cạnh tranh trong thế kỷ XXI.

Sau hơn 20 năm đổi mới, giáo dục Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đã hình thành được một hệ thống giáo dục quốc dân tương đối hoàn chỉnh, thống nhất và đa dạng hóa với đầy đủ các cấp học và trình độ đào tạo. Hệ thống giáo dục đã bước đầu được đa dạng hóa cả về loại hình, phương thức và nguồn lực, từng bước hội nhập với xu thế chung của giáo dục thế giới. Từ một hệ thống giáo dục chỉ có các trường công lập và chủ yếu là loại hình chính quy, đến nay đã có các trường ngoài công lập, có nhiều loại hình không chính quy, có các trường mở, có phương thức đào tạo từ xa, phương thức đào tạo liên kết với nước ngoài… Và việc “Học tập suốt đời”ở Việt Namhiện nay được Đảng và nhà nước ta chỉ rõ là phải dựa trên 5 trụ cột:Giáo dục chính quy, giáo dục vừa làm vừa học, giáo dục từ xa, các Trung tâm GDTX và hệ thống các Trung tâm học tập cộng đồng.

Ngày nay, hầu như các quốc gia trên thế giới đều có quan điểm chung về vấn đề giáo dục và học tập:Đó là việc học tập của mỗi con người không thể đặt dấu chấm hết ngay sau quá trình học tập tại nhà trường phổ thông, khi họ còn trẻ, mà phải được duy trì trong suốt cuộc đời của họ. Cũng có những quốc gia đã sớm đưa ra được những chính sách cụ thể để xây dựng “xã hội học tập suốt đời” như nước Anh. Cũng có những quốc gia lại tiến hành công cuộc xây dựng “xã hội học tập suốt đời” từ mục tiêu tăng cường đào tạo nghề, nhằm đối phó với nạn thất nghiệp như Mỹ và một số nước châu Âu. Còn tại Nhật Bản, “học tập suốt đời” có ý nghĩa là toàn bộ những hoạt động học tập trong suốt cuộc đời của một con người, bao gồm:giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội, các hoạt động văn hóa, thể thao, các hoạt động ngoại khóa… nhằm giải tỏa căng thẳng. Các hoạt động tình nguyện, hoạt động đào tạo trong công ty, xí nghiệp và các hoạt động học tập khác được tiến hành theo sở thích và tại các địa điểm đa dạng. Ở đó, con người được tự do lựa chọn cơ hội học tập ở bất cứ giai đoạn nào trong cuộc đời, và thành quả học tập đó được công nhận một cách thích đáng.

Ở Việt Nam gần đây, khái niệm “xã hội học tập suốt đời” bắt đầu được nhắc tới như một khái niệm vẫn còn khá mới mẻ. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập, các nhà giáo dục Việt Nam không thể bỏ qua một xu thế phát triển tất yếu của nền giáo dục, đó là xã hội hóa giáo dục, xây dựng “xã hội học tập suốt đời”, làm nền tảng cho việc đào tạo nguồn nhân lực phát triển đất nước, trong đó có GDTX.

Thuật ngữ “GDTX” được nhiều người nói tới, nghe thấy hàng ngày trên các phương tiện thông tin đại chúng. Người học và người nghe dường như không còn xa lạ với thuật ngữ này, nhưng nếu đi sâu vào nội hàm và ngoại diên của nó, tức là xem xét nó như một khái niệm thì mới vỡ lẽ ra rằng, trong quan niệm của chúng ta, cho đến nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất về định nghĩa thế nào là “GDTX”(và tất nhiên ở phạm vi bài viết này, đây có thể chỉ là ý kiến của riêng cá nhân tôi).

Ở nhiều quốc gia, người ta hiểu rằng, công việc giáo dục phải được tiến hành đối với mọi lứa tuổi, từ lúc lọt lòng cho đến lúc kết thúc cuộc sống. Các quá trình giáo dục đó không phân biệt học trong nhà trường hay học ngoài xã hội, hoặc tại gia đình; học có mục đích hay học ngẫu nhiên, học theo tri thức và kỹ năng hay cần gì học nấy (như ở Nhật Bản). Tất cả các cách học này cần phải được quan tâm và có sự quản lý chặt chẽ nhưng hợp lý và đều được hiểu là GDTX. Với cách hiểu như thế,GDTX thực sự là một chính sách, đường lối, hướng đi của một xã hội hiện đại, trong đó học tập là quyền của con người. Như vậy, nếu phân chia hệ thống giáo dục ra làm hai hệ nhỏ mà thành phần là:hệ thống giáo dục ban đầu và hệ thống giáo dục tiếp tục, thì sự liên kết, liên thông, kết nối và được tiến hành không đứt đoạn nhờ sự đan xen và liên tục của sự học ở mỗi con người thì được gọi là GDTX.

Một số quốc gia (trong đó có Việt Nam) lại gộp các loại hình học tập không chính quy vào khái niệm GDTX. Từ cách hiểu này, chúng ta sẽ thấylogic hình thứctrong nhận thức về nền giáo dục thường xuyên nước ta như sau:

1. GDTX là một hệ thống gồm các loại hình học tập thuộc phạm vi giáo dục tiếp tục. Do vậy, GDTX không bao hàm các hình thức giáo dục chính quy trong hệ thống giáo dục ban đầu. Nói đến GDTX, người ta hiểu rằng đó là giáo dục tiếp tục.

2. Việc phổ cập giáo dục cho thế hệ trẻ được đẩy mạnh đến 2010 về cơ bản sẽ phổ cập giáo dục THCS đúng độ tuổi, và việc học “cưỡng bức” này sẽ áp dụng cho cấp trung học (hoàn chỉnh) vào khoảng 2020. Còn GDTX chủ yếu dành cho người lớn, trong trường hợp này, GDTX trùng khớp với giáo dục người lớn.

3. Theo quy định của Luật Giáo dục 2005, giáo dục tiếp tục bao gồm mọi loại hình giáo dục không chính quy. Do tính chất bắc cầu trong quan niệm nói trên nên nói đến GDTX là ai cũng hiểu rằng đó là giáo dục không chính quy. Nội dung GDTX được thể hiện trong các chương trình sau:

- Chương trình xóa mù chữ và giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ.

- Chương trình giáo dục đáp ứng yêu cầu của người học: Cập nhật kiến thức, kỹ năng, chuyển giao công nghệ…

- Chương trình đào tạo, bồi dưỡng và nâng cao trình độ về chuyên môn, nghiệp vụ.

- Chương trình giáo dục để lấy văn bằng của hệ thống giáo dục quốc dân (VHVL, học từ xa, tự học có hướng dẫn…).

Việc coi GDTX là một hệ thống, thành phần của hệ thống giáo dục quốc dân đã được ghi trong QĐ 112/2005/QĐ-TTg ngày 18/5/2005 của Thủ tướng chính phủ về phê duyệt đề án: “xâydựng xã hội học tập giai đoạn 2005 - 2010”.

Đối với vấn đề GDTX, UNESCO đã đưa ra một quan niệm rất phù hợp với điều kiện phát triển hiện nay ở Việt Nam. Theo quan niệm đó:GDTX bao gồm tất cả các cơ hội học tập mà mọi người đều mong muốn hoặc cần có sau xóa mù chữ cơ bản và giáo dục Tiểu học. Vì vậy, việc cung ứng các cơ hội học tập tiếp theo chương trình xóa mù chữ có nhiều chương trình khác nhau đã và đang được nhiều nước thực hiện như:Chương trình nâng cao chất lượng cuộc sống; chương trình tương đương; chương trình tạo thu nhập; chương trình đáp ứng sở thích cá nhân; chương trình định hướng tương lai…Và trên thực tế, những chương trình đại loại như trên thường được nhiều đối tượng hoan nghênh, trong đó nhiều nhất là:Những người bỏ học giữa chừng khi đang học trong nhà trường chính quy, những người nghèo hoặc thất nghiệp, những người di cư, những người tị nạn, những phụ nữ ít có cơ may học tập, những người về hưu(như tại Nhật Bản, một xã hội đang đương đầu với thách thức xã hội già hóa dân số)

Từ đó, ta thấy GDTX đang thực hiện những chức năng khác nhau, trong đó người ta tổng kết có 4 chức năng chính:

Thứ nhất, chức năng thay thế: Với chức năng này, GDTX sẽ tạo cơ hội học tập thứ 2 cho những người chưa bao giờ đi học, từ đó góp phần vào việc mang lại công bằng xã hội và bình đẳng trong giáo dục.

Thứ 2, chức năng nối tiếp: Chức năng này sẽ phù hợp với những người bỏ học giữa chừng vì lý do nào đó, để việc học tập của họ lại được tiếp tục, liền mạch.

Thứ 3, chức năng bổ sung: Những người đã được cung ứng những tri thức và kỹ năng nhờ quá trình giáo dục chính quy hoặc không chính quy thường luôn thấy bản thân còn thiếu hụt những kiến thức, những kỹ năng nào đó trong quá trình lao động, giao lưu xã hội…. làm cho họ khó thích nghi, khó phát triển trong điều kiện xã hội thay đổi nhanh chóng về mọi phương diện… từ thực tiễn đó, yêu cầu con người phải cập nhật những hiểu biết, những phương pháp làm việc cần thiết mà cuộc sống đòi hỏi (đây chính là tiền đề để xây dựng xã hội học tập suốt đời) và là xu thế phát triển của giáo dục trong tương lai gần.

Thứ 4, chức năng hoàn thiện: với chức năng này, GDTX mang lại cơ hội học tập mà qua đó con người làm cho vốn kinh nghiệm của mình đầy đủ hơn, năng lực hoạt động được nâng cao sức khỏe được tăng cường, những phẩm chất nhân cách được phát triển hài hòa và hoàn chỉnh hơn.

UNESCO cũng đã đánh giá rất cao vai trò của GDTX thông qua những nhận định sau đây:

-GD chính quy và GDTX đều có tầm quan trọng như nhau đối với sự phát triển tài nguyên con người.

- GD chính quy và GDTX bổ sung cho nhau và vì vậy, các chương trình GD tương đương cần phải được khuyến khích.

- Cả GD chính quy và GDTX đều có đối tượng riêng của mình.

- GDTX là một phần tiếp tục của GD chính quy, vì vậy cả hai loại chương trình này cần được tiến hành song song với nhau.

-GD chính quy và GDTX cần phải có những tài liệu học tập tốt mang tính đặc thù, đều phải có giáo viên chuyên trách và sự trợ giúp về tài chính.

- GD chính quy và GDTX cần được tổ chức một cách hệ thống.

-Bồi dưỡng và cập nhật kiến thức cho giáo viên và người học đều cần thiết đối với cả GD chính quy và GDTX, nhất là phải thường xuyên tổ chức các khóa huấn luyện về đổi mới phương pháp dạy học cho người dạy.

-Việc nghiên cứu lý luận và biên soạn giáo trình, học liệu phù hợp với các chương trình GD chính quy và GDTX là rất cần thiết.

- GDTX cần đến sự tham gia của cộng đồng nhiều hơn GD chính quy.

-Chất lượng và hiệu quả của GDTX phụ thuộc vào mức độ đáp ứng nhu cầu của người dân ở từng cộng đồng.

-GD chính quy và GDTX đều phải hướng tới sự phát triển của các kỹ năng hành dụng “Học đi đôi với hành”.

-Việc quản lý, điều hành và đánh giá GD chính quy và GDTX phải được thiết lập một cách có tổ chức.

-Mặc dù cả GD chính quy và GDTX đều được cấu trúc theo chương trình chuẩn, nhưng chương trình của GDTX mang tính mềm dẻo hơn.

Đồng thời UNESCO cũng có 14 khuyến cáo về GD và hầu như 14 điều này đều nói tới GDTX:

1. GDTX phải giữ vai trò chủ đạo trong mọi chính sách GD tại các nước phát triển và đang phát triển.

2. GDTX qua mọi lứa tuổi, trong suốt cuộc đời, không chỉ bó hẹp trong những bức tường nhà trường, nền GD phải được cải tổ toàn diện - GD phải trở thành phong trào quần chúng thực sự.

3. GD phải được tiến hành và tiếp thu bằng nhiều cách khác nhau. Điều quan trọng không phải là học theo cách nào, mà là học cái gì ? học được cái gì ?

4. Xóa bỏ hàng rào giả tạo và lỗi thời giữa các ngành GD và các cấp GD, giữa GD chính quy và GD không chính quy, xóa bỏ sự cách biệt cứng nhắc giữa GD phổ thông, GDKHKT, GD chuyên nghiệp. Ngay từ cấp cơ sở, GD đã mang lại tính kết hợp giữa lý thuyết với công nghệ, với thực hành thủ công.

5. GD không chỉ nhằm mục đích đào tạo thanh niên cho những công việc cụ thể, mà còn trang bị cho học sinh khả năng thích ứng với nhiều loại công việc khác nhau.

6. Không chỉ riêng hệ thống nhà trường phải chịu trách nhiệm về đào tạo kỹ thuật, mà cả các xí nghiệp, các ngành kinh doanh và hệ thống GD ngoài nhà trường cũng phải chia sẻ trách nhiệm ấy với các trường học.

7. GD đại học cần được mở rộng và đa dạng để đáp ứng các đòi hỏi của từng con người và cả cộng đồng. Muốn vậy, trước hết phải có sự thay đổi trong quan niệm và thái độ cổ truyền với trường đại học.

8. Được nhận vào các ngành GD và các nghề nghiệp khác nhau chỉ tùy thuộc ở kiến thức, khả năng và lực học của mỗi người.

9. Đạo đức mới của GD là nhằm làm cho mỗi người trở thành thày dạy và người kiến tạo nên sự tiến bộ văn hóa của bản thân mình.

10. Khi soạn thảo và đặt kế hoạch cho các hệ thống giáo dục cần tính đến khả năng do kỹ thuật mới đem lại.

11. Thầy giáo phải được đào tạo để trở thành những chuyên gia dạy học giỏi.

12. Các chương trình đào tạo thầy giáo cần triệt để sử dụng các thiết bị hiện đại và các phương pháp giảng dạy mới nhất.

13. Trái với thông lệ cổ truyền, việc giảng dạy phải thích nghi với người học, chứ không phải người học phải tuân theo những quy định cứng nhắc đã định sẵn từ trước trong công việc giảng dạy.

14. Người học và công chúng nói chung cần được có tiếng nói nhiều hơn trong việc quyết định các vấn đề có liên quan đến giáo dục.

Những khuyến cáo này được UNESCO đưa ra vào những năm 80 của thế kỷ 20 (tức là cách đây hơn 20 năm). Song đến nay ta vẫn thấy dường như đó là những vấn đề thời sự ở nước ta trong thời điểm này, trong đó có GDTX.

Bài tin liên quan